آموزش مستقیم و آموزش معلم محور: فصل هیجدهم کتاب روانشناسی تربیتی دکتر سیف
آموزش در کلاس درس به دو رویکرد اصلی تقسیم میشود: آموزش معلم محور (Teacher-Centered Instruction) و آموزش مستقیم (Direct Instruction). هرچند سخنرانی یکی از روشهای آموزش معلم محور است، پژوهشگران تربیتی مانند روزنشاین، مایستر، کرو، کشانک، جنکینس، متکالف و وولفلک سخنرانی را نوعی خاص از آموزش معلم محور و برخی دیگر از آموزشهای ساختاریافته را تحت عنوان آموزش مستقیم طبقهبندی کردهاند.
آموزش مستقیم به طور خاص بر افزایش یادگیری دانشآموزان از طریق روشهای سازمانیافته، هدایتشده و هدفمند معلم تأکید دارد و در پژوهشهای دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ به عنوان روشی اثربخش برای تدریس شناخته شد.
تعریف و ویژگیهای آموزش مستقیم
تعریف آموزش مستقیم
- ادائل، ریو و اسمیت: آموزش مستقیم یک شکل نظاممند آموزش است که برای ایجاد تسلط در دانشآموزان بر دانش و مهارتها به کار میرود.
- اسنومن، مککاون و بایلر: فلسفه زیربنای آموزش مستقیم این است که اگر دانشآموزان یاد نمیگیرند، علت آن آموزش نامناسب معلمان است.
- مویجس و رینالدز: آموزش مستقیم فرآیندی است که در آن معلم فعالانه و مستقیم محتوای درس را به کل کلاس منتقل میکند.
ویژگیهای آموزش مستقیم
بر اساس پژوهشهای مویجس و رینالدز، ویژگیهای کلیدی آموزش مستقیم شامل موارد زیر است:
- فعالیت مستقیم معلم: معلم به طور فعال به همه دانشآموزان آموزش میدهد.
- سازماندهی درس: هدفها واضح بیان شده، نکات اصلی تأکید میشوند و در پایان درس جمعبندی ارائه میشود.
- ارائه گامبهگام مطالب: هر موضوع قبل از تدریس موضوع بعدی به خوبی فهمیده میشود.
- آموزش مهارتهای پایه: مطالب ساده سریع آموزش داده میشوند تا زمان بیشتری برای اهداف سطح بالاتر و حل مسئله فراهم شود.
- استفاده از پیشسازماندهنده: معلم در آغاز درسهای تازه از پیشسازماندهندهها بهره میبرد.
وولفلک معتقد است آموزش مستقیم محصول پژوهشهای گسترده در حوزه آموزش اثربخش است که رفتارهای معلمان موفق را با موفقیت تحصیلی دانشآموزان مرتبط میسازد.
مراحل آموزش مستقیم بر اساس اسلاوین
- بیان اهداف یادگیری: دانشآموزان باید بدانند چه چیزی یاد خواهند گرفت و انتظار معلم از آنها چیست.
- مرور پیشنیازها: مرور مطالب قبلی که برای یادگیری درس جدید ضروری است.
- ارائه مطالب جدید: ارائه درس، توضیح مفاهیم، مثال و تمرین.
- وارسی یادگیری: طرح سؤال و اصلاح اشتباهات دانشآموزان.
- تمرین مستقل: فرصت تمرین مهارتهای تازه و استفاده از اطلاعات آموخته شده.
- سنجش عملکرد و بازخورد: وارسی تکالیف، ارائه بازخورد و مرور مطالب.
انواع روشهای آموزش مستقیم
آموزش مستقیم شامل دو دسته کلی روشها است:
- روشهای وابسته به پژوهش: تمرین اساسی، تدریس آشکار، تدریس فعال.
- روشهای وابسته به نظریه یادگیری: نظام آموزش مستقیم برای تدریس و یادگیری (DISTAR)، تدریس تسلطی (Mastery Learning).
روشهای وابسته به پژوهش
| روش | مراحل اصلی | توضیح |
|---|---|---|
| تمرین اساسی | ۱. معرفی درس ۲. ارائه درس ۳. تمرین هدایت شده ۴. بازخورد و اصلاح ۵. تمرین مستقل | تأکید بر تمرین گامبهگام و بازخورد فعال |
| تدریس آشکار | ۱. مرور کارهای قبلی ۲. معرفی درس ۳. ارائه درس ۴. وارسی درک ۵. هدایت تمرین ۶. بازخورد ۷. تمرین مستقل | مناسب برای دانشآموزان با پیشدانستههای متفاوت |
| تدریس فعال | ۱. مرور درسهای گذشته ۲. وارسی تکالیف ۳. ارائه درس ۴. وارسی فهم ۵. تمرین مستقل ۶. مرور | ترکیب یادگیری فعال با تمرین هدایتشده |
روشهای وابسته به نظریه یادگیری
| روش | اصول کلیدی | توضیح |
|---|---|---|
| DISTAR | ۱. تعیین تکلیف ۲. وارسی عملکرد ۳. تقویت پاسخهای موفق | بر پایه روانشناسی رفتاری و تقویت مثبت |
| تدریس تسلطی | یادگیری در حد تسلط با تمرین و بازخورد مستمر | تاکید بر یادگیری کامل پیش از ورود به درس بعدی |
پژوهشها و نتایج اثربخشی آموزش مستقیم
- پژوهشهای فرایند-فرآورده نشان میدهند که رفتارهای خاص معلمان با موفقیت تحصیلی دانشآموزان همبسته است.
- روشهای آموزش مستقیم وابسته به روانشناسی رفتاری در ریاضیات پایه و مهارتهای خواندن اثربخش هستند.
- روشهای مبتنی بر راهبردهای شناختی در بهبود خواندن و فهم دانشآموزان دارای ناتوانی یادگیری موثرند.
- آموزش مستقیم برای دانشآموزان کندآموز و موضوعات تازه یا دشوار بیشترین فایده را دارد.
نظرات موافق و مخالف
- مخالفان (مانند برگ و کلاگ): یادگیری دانشآموزان محدود به موضوعات خاص میشود و دانشآموزان منفعل فرض میشوند.
- حامیان: پژوهشهای کلاس و آزمایشگاهی اثر بخشی روشهای آموزش مستقیم را اثبات کردهاند، به شرط حساسیت معلم به نیازهای دانشآموزان و انعطاف در تدریس.
نتیجهگیری
آموزش مستقیم رویکردی سازمانیافته، هدایتشده و اثربخش است که با تمرکز بر رفتارهای معلم و بازخورد مستمر، سطح یادگیری دانشآموزان را ارتقا میدهد. این روش، به ویژه برای دانشآموزان کندآموز، یادگیرندگان تازهکار و موضوعات آموزشی دشوار مفید است و ترکیبی از تحقیقات کلاس و آزمایشگاهی را در تدریس به کار میگیرد.
سوالات متداول
۱. آموزش مستقیم چیست؟
آموزش مستقیم یک روش سازمانیافته و هدایتشده توسط معلم است که برای تسلط دانشآموزان بر دانش و مهارتها طراحی شده است.
۲. مراحل اصلی آموزش مستقیم کدامند؟
بیان اهداف، مرور پیشنیازها، ارائه درس، وارسی یادگیری، تمرین مستقل و بازخورد.
۳. تفاوت آموزش مستقیم با سخنرانی چیست؟
سخنرانی نوعی آموزش معلم محور است، اما آموزش مستقیم ساختاریافته و مبتنی بر پژوهش و روانشناسی یادگیری است.
۴. چه دانشآموزانی بیشترین بهره را از آموزش مستقیم میبرند؟
دانشآموزان جوان، کندآموز، یا کسانی که با موضوعات دشوار روبرو هستند.
۵. آیا پژوهشها اثربخشی آموزش مستقیم را تایید کردهاند؟
بله، تحقیقات کلاس و آزمایشگاه نشان دادهاند که آموزش مستقیم در بهبود ریاضیات، خواندن و مهارتهای پایه موفق است.
مطالعه بیشتر
معرفی کتاب روانشناسی تربیتی (بخش اول)
