بخش پیام ، فصل سوم فنون تدریس از سری منابع آزمون آموزگاری ۱۴۰۲

کدها و علایم در فرایند ارتباط

کدها یا علایم، گروهی از نمادها هستند که به شکلی خاص ساخته می‌شوند تا برای افراد معنا و مفهوم مشخصی داشته باشند. این علایم از عناصر کلیدی در انتقال پیام و فهم معنای آن هستند؛ بدون کدها، برقراری ارتباط مؤثر ممکن نیست. در فرایند ارتباط معمولاً سه دسته علایم به کار می‌روند:

1. علایم طبیعی

علایم طبیعی، ارتباط مستقیم و همجواری بین صورت و مفهوم دارند؛ مانند دود و آتش، ضربان نبض و احتمال تب، صدای ترمز شدید و احتمال تصادف. در علوم پزشکی استفاده زیادی از این علایم می‌شود. همچنین حالت چهره مانند شکل چشم و ابروها می‌تواند نشان‌دهنده احساساتی مانند شادی یا غم باشد.

2. علایم تصویری

این علایم معمولاً از واقعیت شکل می‌گیرند و تصویری از محیط هستند که به آسانی قابل فهم‌اند؛ مانند تصاویر کتاب‌ها، برنامه‌های تلویزیونی و عکس‌ها. برخی از علایم تصویری نیز قراردادی هستند، مثل علایم راهنمایی و رانندگی، هلال احمر و صلیب سرخ. ویژگی بارز این علایم، وضوح و عینیت آنهاست و نیازی به آموزش خاص برای درکشان نیست. علایم تصویری کاربرد گسترده‌ای در آموزش دارند و اطلاعات واقعی را به صورت بصری منتقل می‌کنند.

3. علایم قراردادی

این علایم که به نام نماد هم شناخته می‌شوند، رابطه‌ای قراردادی بین صورت و مفهوم دارند و نه شباهت ظاهری و نه ارتباط طبیعی. نمونه‌های آن عبارت‌اند از علایم گفتاری و نوشتاری، بوق‌های تلفن، علایم نظامی و علایم راهنمایی و رانندگی و نشان‌های شرکت‌ها.

محتوای پیام

محتوای پیام شامل اطلاعات و مطالبی است که فرستنده با هدف مشخصی انتخاب و ارسال می‌کند. به عنوان مثال، اگر مادری بخواهد پیام‌های زیر را به فرزندش برساند:

• تکالیفت را انجام بده
• فیلم را تماشا کن
• استراحت نما

ترتیب این پیام‌ها می‌تواند معانی متفاوتی در ذهن فرزند ایجاد کند. اگر ابتدا گفته شود «تکالیفت را انجام بده، فیلم را تماشا کن، استراحت نما»، یعنی اولویت با انجام تکالیف است. اما اگر ترتیب به صورت «استراحت نما، تکالیفت را انجام بده، فیلم را تماشا کن» باشد، پیام به شکل دیگری برداشت می‌شود.

نحوه ارائه پیام

فرستنده پیام می‌تواند پیام خود را به شکل‌های مختلفی ارائه دهد و کدهای متفاوتی را به صورت منظم کنار هم بچیند تا معنای دقیق‌تر و مؤثرتری ایجاد کند. او می‌تواند علایم را تکرار، حذف یا خلاصه کند و همچنین حامل و کانال مناسب برای انتقال پیام را انتخاب کند.

• حامل پیام وسیله‌ای است که پیام را رمزگذاری کرده و به گیرنده ارسال می‌کند، مانند نوشتار، صوت یا تصویر.
• کانال ارتباطی مسیر انتقال پیام از فرستنده به گیرنده است. انتخاب کانال نامناسب باعث کاهش کیفیت دریافت پیام می‌شود.

گیرنده پیام

گیرنده پیام، نقش فعال در فرایند ارتباط دارد و پیام‌ها را بر اساس نیاز و علاقه خود انتخاب و دریافت می‌کند. نحوه درک و واکنش گیرنده به پیام، وابسته به دانش، نگرش، مهارت‌ها و زمینه‌های اجتماعی فرهنگی او است. برای ارتباط مؤثر، ویژگی‌های زیر در شناخت گیرنده اهمیت دارد:

1. ساخت شناختی
   اگر گیرنده با علایم و محتوای پیام آشنا نباشد یا زمینه لازم برای درک آن را نداشته باشد، توجهی به پیام نخواهد داشت یا ممکن است برداشت اشتباه کند.
2. بستر اجتماعی
   پیش‌زمینه‌های فرهنگی، خانوادگی و اقتصادی تأثیر زیادی بر نحوه درک و تحلیل پیام دارند. افراد از گروه‌های اجتماعی مختلف، به حامل‌ها و محتوای پیام به شیوه‌ای متفاوت واکنش نشان می‌دهند.