تفکر انتقادی،فصل چهاردهم روانشناسی تربیتی،منبع آزمون آموزگاری ۱۴۰۲

تفکر انتقادی چیست؟

تفکر انتقادی یکی از مهارت‌های فکری بسیار مهم است که دانش‌آموزان باید در مدارس یاد بگیرند. این مهارت به آنها کمک می‌کند تا شنیده‌ها، خوانده‌ها و باورهای مختلف را به‌صورت منطقی ارزیابی کنند و تصمیمات درست و مبتنی بر شواهد بگیرند. اگن و کاوچاک درباره اهمیت تفکر انتقادی می‌گویند: «در دنیای امروز، تفکر انتقادی اهمیت ویژه‌ای یافته است، چرا که ما با حجم زیادی اطلاعات گمراه‌کننده، تبلیغات و داده‌های متناقض روبه‌رو هستیم که باید آنها را تحلیل و غربال کنیم.»

تعریف و ویژگی‌های تفکر انتقادی

تعاریف متعددی برای تفکر انتقادی وجود دارد:

• اگن و کاوچاک: «توانایی و گرایش به سنجش نتایج امور و تصمیم‌گیری منطقی بر اساس شواهد.»
• وولفلک: «ارزشیابی منظم و منطقی مسائل، شواهد و راه‌حل‌ها.»
• اسلاوین: «توانایی تصمیم‌گیری منطقی درباره آنچه باید انجام دهیم و باور کنیم.»
• ارمرود: «داوری درباره صحت، اعتبار و ارزش اطلاعات و استدلال‌های ارائه‌شده.»

تفکر انتقادی یعنی تفکری عمیق، منطقی و بدون تعصب، که شامل موارد زیر است:

• درک و تفسیر مسائل
• تحلیل سؤال‌ها
• کاربرد منطق (قیاس، استقراء، استنباط)
• نتیجه‌گیری معقول و دفاع از آن
• تمایز حقایق از عقاید
• داوری درباره اعتبار منابع
• تصمیم‌گیری منطقی
• تشخیص فرض‌های پنهان و کلیشه‌ها
• طرح و پاسخگویی به سؤال‌ها

اهمیت تفکر انتقادی در زندگی روزمره

وقتی در تبلیغی گفته می‌شود «۹۹ دندان‌پزشک از ۱۰۰ نفر این خمیردندان را توصیه می‌کنند»، فرد دارای تفکر انتقادی سؤال می‌کند:

• چه کسانی در این تحقیق شرکت کرده‌اند؟
• چگونه انتخاب شده‌اند؟
• آیا شرکت تولیدکننده دخالت داشته است؟

این نوع پرسشگری کمک می‌کند که ادعاها را با نگاه دقیق‌تر و منطقی‌تر ارزیابی کنیم و از گمراهی جلوگیری کنیم.

آموزش تفکر انتقادی

برای پرورش تفکر انتقادی در دانش‌آموزان، باید:

1. فرصت‌های متنوعی برای تحلیل، ارزیابی و تصمیم‌گیری فراهم کنیم.
2. فضای کلاس را به گونه‌ای بسازیم که دیدگاه‌های مختلف مورد احترام باشند و گفتگوی آزاد تشویق شود.
3. در پاسخ به سؤال‌ها، علت و منطق پاسخ را هم توضیح دهیم.
4. دانش‌آموزان را به پرسیدن «چه»، «چگونه» و «چرا» تشویق کنیم.
5. از دانش‌آموزان بخواهیم که در دفاع یا نقد عقاید از عقل و منطق استفاده کنند، نه احساسات.
6. به فراشناخت دانش‌آموزان کمک کنیم تا نسبت به اندیشه‌های خود آگاه‌تر شوند.

دیدگاه‌های مهم درباره آفرینندگی

دیدگاه رابرت گانیه:
گانیه آفرینندگی را نوعی حل مسئله می‌داند. او معتقد است آفرینندگی بر دانش و اطلاعات قبلی تکیه دارد و کشف‌های علمی یا آثار هنری بزرگ محصول تلاش‌های حل مسئله هستند.

دیدگاه گیلفورد:
گیلفورد آفرینندگی را با «تفکر واگرا» مرتبط می‌داند؛ تفکری که چندین پاسخ ممکن و منطقی دارد، برخلاف «تفکر همگرا» که فقط یک پاسخ درست دارد.