فصل آموزش رفتارهای مطلوب تازه در دانش‌آموزان از کتاب روانشناسی تربیتی دکتر سیف

یکی از مهم‌ترین وظایف نظام آموزشی، پرورش رفتارهای مطلوب در دانش‌آموزان است. بسیاری از مشکلات انضباطی در مدارس نه به دلیل بدرفتاری عمدی، بلکه به علت یاد نگرفتن رفتارهای صحیح شکل می‌گیرند. در چنین شرایطی، آموزش مستقیم رفتارهای صحیح می‌تواند به کاهش رفتارهای نامطلوب کمک کند. این مقاله به بررسی روش‌های علمی آموزش رفتارهای مطلوب تازه می‌پردازد که شامل شکل‌دهی، زنجیره‌سازی، زنجیره‌سازی وارونه و محو کردن محرک است.

۱. روش شکل‌دهی (Shaping)

شکل‌دهی روشی است که طی آن رفتارهای ساده و اولیه دانش‌آموز تقویت می‌شوند و به تدریج با پیچیده‌تر شدن، به رفتار نهایی تبدیل می‌گردند. این فرایند با تقویت تقریب‌های متوالی صورت می‌گیرد؛ به این معنا که در هر مرحله رفتار ساده‌تری آموزش داده می‌شود و پس از کسب مهارت کامل، مرحله پیچیده‌تر جایگزین آن می‌شود.

نمونه‌ای روشن از شکل‌دهی در یادگیری زبان است. کودک ابتدا صداهای ساده تولید می‌کند، والدین با لبخند یا تکرار صداها آنها را تقویت می‌کنند و به تدریج این صداها به کلمات معنادار تبدیل می‌شوند. در واقع، شکل‌دهی پایه‌ای‌ترین روش آموزش رفتارهای جدید است و کاربرد مهم آن در آموزش برنامه‌ای (Programmed Instruction) مشاهده می‌شود.

۲. روش زنجیره‌سازی (Chaining)

زنجیره‌سازی شباهت‌هایی با شکل‌دهی دارد، با این تفاوت که در این روش معلم رفتارهای ساده‌ای را که دانش‌آموز قبلاً یاد گرفته است به هم پیوند می‌دهد تا یک رفتار پیچیده‌تر شکل گیرد.

برای مثال، مسواک زدن شامل مراحلی مانند گرفتن مسواک، قرار دادن خمیردندان، حرکت دادن مسواک و شست‌وشوی دهان است. هر کدام از این مراحل پیش‌تر یاد گرفته شده‌اند اما در زنجیره‌سازی به صورت منسجم و پیوسته ترکیب می‌شوند.

در حوزه آموزشی نیز زنجیره‌سازی کاربرد دارد. مثلاً برای آموزش کلمه “خورشید”، دانش‌آموزی که حروف الفبا را آموخته است باید یاد بگیرد حروف (خ، و، ر، ش، ی، د) را به ترتیب درست بنویسد. در این روش تنها آخرین حلقه رفتاری تقویت می‌شود.

۳. زنجیره‌سازی وارونه (Backward Chaining)

در زنجیره‌سازی وارونه، آموزش از آخرین حلقه زنجیره آغاز می‌شود. این روش به دلیل کوتاه بودن فاصله میان رفتار و تقویت، کارایی بیشتری دارد.

برای مثال، در آموزش نوشتن کلمه “خورشید”، ابتدا کل کلمه برای دانش‌آموز نوشته می‌شود و سپس معلم آخرین حرف (د) را حذف کرده و از دانش‌آموز می‌خواهد آن را تکمیل کند. در مراحل بعدی، دو یا سه حرف حذف می‌شوند و دانش‌آموز باید آنها را کامل کند تا در نهایت بتواند کل کلمه را به درستی بنویسد.

همچنین در کنار هم گذاشتن قطعات پازل، ابتدا آخرین قطعه توسط کودک تکمیل می‌شود و سپس مراحل قبل‌تر آموزش داده می‌شود.

۴. محو کردن محرک (Fading)

محو کردن یکی دیگر از روش‌های آموزش رفتار است که طی آن محرک‌های کنترل‌کننده رفتار به تدریج با محرک‌های جدید جایگزین می‌شوند.

مثالی شناخته‌شده در این زمینه آموزش مفهوم عدد چهار است:

• مرحله مجسم: نمایش چهار مداد واقعی و آموزش عدد “۴”.
• مرحله نیمه مجسم: کشیدن تصویر چهار مداد روی تخته و درخواست نوشتن “۴”.
• مرحله انتزاعی: بیان شفاهی عدد “چهار” و نوشتن عدد “۴” توسط دانش‌آموز.

این فرایند موجب می‌شود که دانش‌آموز بتواند رفتار خود را از کنترل محرک‌های عینی به کنترل محرک‌های انتزاعی منتقل کند.

نتیجه‌گیری

آموزش رفتارهای مطلوب تازه نقش مهمی در ارتقای کیفیت یادگیری و کاهش مشکلات انضباطی دارد. روش‌های شکل‌دهی، زنجیره‌سازی، زنجیره‌سازی وارونه و محو کردن محرک از جمله شیوه‌های اثبات‌شده در روان‌شناسی تربیتی هستند که می‌توانند معلمان را در هدایت رفتار دانش‌آموزان یاری کنند. استفاده صحیح از این روش‌ها منجر به شکل‌گیری رفتارهای پایدار، مطلوب و هماهنگ با اهداف آموزشی می‌شود.

سوالات متداول

۱. روش شکل‌دهی چه تفاوتی با زنجیره‌سازی دارد؟
در شکل‌دهی رفتار از ساده به پیچیده ساخته می‌شود، اما در زنجیره‌سازی رفتارهای آموخته‌شده به هم متصل می‌شوند.

۲. چرا زنجیره‌سازی وارونه مؤثرتر است؟
زیرا فاصله بین رفتار و تقویت کمتر می‌شود و دانش‌آموز سریع‌تر ارتباط میان عمل و پاداش را درک می‌کند.

۳. محو کردن محرک چه کاربردی دارد؟
این روش به انتقال کنترل رفتار از محرک‌های عینی (مانند اشیاء) به محرک‌های انتزاعی (مانند کلمات یا نمادها) کمک می‌کند.

۴. کدام یک از این روش‌ها برای آموزش دروس مدرسه مفیدتر است؟
بسته به نوع محتوا، همه روش‌ها می‌توانند کاربردی باشند؛ مثلاً شکل‌دهی در آموزش خواندن و نوشتن و زنجیره‌سازی در آموزش مهارت‌های عملی مؤثرتر است.

مطالعه بیشتر

خلاصه کامل فصول کتاب روانشناسی تربیتی دکتر علی‌اکبر سیف (بخش دوم)

سایت سما فیش حقوقی فرهنگیان

انصراف فرهنگیان از نقل و انتقالات سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴