ویژگی های مفهوم ، فصل سیزدهم روانشناسی تربیتی

مفهوم دارای ویژگی‌های مهمی است که شناخت دقیق آن‌ها به یادگیرنده کمک می‌کند تا مفهوم را بهتر درک کند. در ادامه، این ویژگی‌ها را توضیح می‌دهیم.

صفت مفهوم چیست؟

مفهوم در واقع طبقه‌ای از محرک‌ها یا اشیایی است که ویژگی‌های مشترکی دارند. هر یک از این ویژگی‌ها را صفت مفهوم می‌نامند.
برای مثال:

• مفهوم «مربع سبز» دارای دو صفت است: شکل (مربع) و رنگ (سبز).
• مفهوم «صندلی» دارای سه صفت اصلی است: پایه‌ها، جای نشستن و جای تکیه دادن.
• در مفهوم «دریاچه» مهم‌ترین صفت، اندازه است که آن را از دریا، اقیانوس، استخر و آبگیر متمایز می‌کند. دریاچه معمولاً از دریا و اقیانوس کوچک‌تر، اما از استخر و آبگیر بزرگ‌تر است.

ارزش صفت مفهوم

هر صفت مفهوم معمولاً چندین ارزش (مقدار) ممکن دارد.
مثلاً در مفهوم مربع سبز، ارزش صفت رنگ، «سبز» است، اما این مقدار در مفاهیم دیگر می‌تواند متفاوت باشد، مانند «آبی»، «قرمز» یا «زرد».
همچنین صفت شکل در این مفهوم، «مربع» است که می‌تواند ارزش‌های دیگری مثل دایره، مثلث یا لوزی داشته باشد.
هر چه تعداد ارزش‌های یک صفت بیشتر باشد، یادگیری مفهوم سخت‌تر می‌شود. در چنین مواردی می‌توان به جای آن صفت، از صفت‌های دیگر با ارزش‌های محدودتر استفاده کرد.
مثلاً برای تشخیص پرتقال، به جای صفت رنگ که ارزش‌های زیادی دارد، می‌توان از صفت‌هایی مانند شکل، اندازه یا حالت پوست استفاده کرد.

تعداد صفت‌های مفهوم

تعداد صفت‌های هر مفهوم متفاوت است.

• مثلاً «دایره آبی» دو صفت دارد: شکل و رنگ.
• «دایره آبی کوچک» سه صفت دارد: شکل، رنگ و اندازه.
• پرتقال چندین صفت دارد؛ مهم‌ترین آن‌ها رنگ، اندازه، شکل و حالت پوست است.
• برخی مفاهیم انتزاعی مانند عدالت یا درستکاری دارای صفت‌های متعدد و پیچیده‌تری هستند.

صفت‌های شاخص در مفهوم

یک مفهوم ممکن است صفت‌های زیادی داشته باشد، اما فقط برخی از آن‌ها برای شناسایی و تعریف آن مفهوم ضروری هستند. به این ویژگی‌ها صفت‌های شاخص گفته می‌شود.
مثلاً در مفهوم دریاچه، اندازه یک صفت شاخص است.
در مثلث، صفت‌های شاخص شامل «سه ضلع» و «سه زاویه» است، که در همه مثلث‌ها وجود دارند. اما رنگ مثلث یک صفت غیرشاخص است و تغییر آن به ماهیت مفهوم مثلث آسیبی نمی‌زند.

صفت‌های تعریف‌کننده

صفت‌های شاخص همان صفت‌هایی هستند که در تعریف مفهوم مورد تأکید قرار می‌گیرند و به آن‌ها صفت‌های تعریف‌کننده گفته می‌شود.
برای مثال در تعریف صندلی، پایه‌ها، جای نشستن و جای تکیه دادن صفت‌های تعریف‌کننده هستند.
صفت‌های غیرشاخص در تعریف مفهوم نقشی ندارند.

تعریف مفهوم در زمینه ویژگی های مفهوم ، فصل سیزدهم روانشناسی تربیتی

تعریف مفهوم نقش مهمی در فهم و یادگیری دارد.
براساس نظر وولفلک، یک تعریف خوب باید دو عنصر اصلی داشته باشد:
۱. اشاره به یک طبقه کلی (مثلاً میوه یک نوع غذا است)
۲. بیان صفت‌های تعریف‌کننده (مثلاً میوه دارای هسته در قسمت خوراکی است)

همچنین، تعریف باید جامع، مانع و تحلیل‌گر باشد:

• جامع: شامل همه مصادیق مفهوم باشد.
• مانع: هیچ موردی از مفهوم دیگر را شامل نشود.
• تحلیل‌گر: ذات مفهوم را به خوبی نشان دهد.