تعمیم و تمیز محرک در شرطی‌سازی

تعمیم محرک چیست؟

وقتی پاسخ یک حیوان یا انسان به یک محرک خاص شرطی شود، محرک‌های مشابه نیز می‌توانند همان پاسخ را برانگیزند. پاولف این پدیده را تعمیم محرک نامید.

مثال تعمیم محرک

سگی که شرطی شده با شنیدن یک صدای خاص بزاق ترشح کند، بدون نیاز به شرطی‌سازی جدید، با شنیدن صداهای مشابه (کمی زیرتر یا بم‌تر) نیز همین واکنش را نشان می‌دهد. در انسان هم این پدیده دیده می‌شود؛ مثلاً کودک آزمایش واتسون و رینر، علاوه بر موش سفید، به اشیای پشمالوی مشابه هم واکنش ترس نشان می‌داد.

تمیز محرک چیست؟

تمیز محرک نقطه مقابل تعمیم است. در حالی که تعمیم یعنی پاسخ به محرک‌های مشابه، تمیز به توانایی فرد در پاسخ دادن فقط به محرک اصلی اشاره می‌کند.

مثال تمیز محرک

کودکی را تصور کنید که از یک سگ درنده ترسیده و به همین دلیل از همه سگ‌ها می‌ترسد (تعمیم). اما با گذر زمان و مشاهده سگ‌های بی‌آزار می‌آموزد که همه سگ‌ها خطرناک نیستند. این فرایند یعنی تمایز قائل شدن میان محرک‌ها، همان تمیز محرک است.

اهمیت تمیز و تعمیم محرک

• تعمیم به یادگیری سرعت می‌بخشد و کمک می‌کند فرد بدون نیاز به آموزش دوباره، پاسخ آموخته‌شده را به محرک‌های مشابه تعمیم دهد.
• تمیز مانع تعمیم نادرست می‌شود و به فرد می‌آموزد به تفاوت‌های محرک‌ها توجه کند.

شرطی شدن در سطح بالاتر

در شرطی‌سازی سطح بالاتر، یک محرک شرطی می‌تواند نقش محرک طبیعی را ایفا کند. به‌عنوان مثال:
اگر صدای زنگ همراه با غذا ارائه شود و حیوان یاد بگیرد با شنیدن زنگ بزاق ترشح کند، بعد می‌توان چراغ را درست قبل از زنگ روشن کرد. پس از چند بار تکرار، چراغ به تنهایی باعث ترشح بزاق خواهد شد.

تفاوت تعمیم محرک و شرطی شدن در سطح بالاتر

• در تعمیم محرک، شباهت میان محرک‌ها عامل اصلی واکنش شرطی است.
• در شرطی شدن در سطح بالاتر، مجاورت و هم‌زمانی محرک‌ها مهم است، نه شباهت ظاهری.

اهمیت شرطی‌سازی کلاسیک در زندگی انسان

فرایند شرطی‌سازی پاسخگر نقش مهمی در شکل‌گیری بسیاری از هیجان‌ها و رفتارهای انسانی دارد. بسیاری از ترس‌ها و اضطراب‌ها ریشه در شرطی شدن دارند.

مثال واقعی

اگر فردی در یک تصادف رانندگی دچار ترس شدید شود، بعدها با دیدن محل حادثه یا حتی یادآوری آن دچار اضطراب می‌شود.

کاربرد در زندگی روزمره

• ادبیات، موسیقی و هنر از شرطی‌سازی برای ایجاد هیجان‌هایی مثل غم یا شادی استفاده می‌کنند.
• تبلیغات تجاری نیز همین روش را به‌کار می‌برند؛ مثلاً نشان می‌دهند ورزشکاران یا افراد جذاب از یک محصول استفاده می‌کنند تا احساس مثبت به کالا منتقل شود.

نظریه شرطی‌سازی وسیله‌ای ثرندایک

ادیوارد ال. ثرندایک، روان‌شناس آمریکایی، در اواخر قرن نوزدهم نظریه شرطی‌سازی وسیله‌ای را مطرح کرد.

قانون اثر ثرندایک

• اگر رفتاری به نتیجه مطلوب (پاداش) منجر شود، احتمال تکرار آن افزایش می‌یابد.
• اگر رفتاری به پیامد ناخوشایند (تنبیه) منجر شود، احتمال تکرار آن کاهش می‌یابد.

یادگیری از راه کوشش و خطا

ثرندایک مشاهده کرد حیوانات ابتدا رفتارهای مختلف را امتحان می‌کنند و به‌تدریج پاسخی را که منجر به نتیجه مطلوب می‌شود انتخاب می‌کنند. این فرایند همان یادگیری از راه کوشش و خطا است.

جمع‌بندی

• تعمیم محرک یعنی پاسخ به شباهت‌ها.
• تمیز محرک یعنی پاسخ به تفاوت‌ها.
• شرطی‌سازی سطح بالاتر به استفاده از محرک‌های شرطی جدید برای ایجاد پاسخ اشاره دارد.
• ثرندایک با نظریه شرطی‌سازی وسیله‌ای نشان داد که پیامد رفتارها نقش کلیدی در یادگیری دارند.