طبقه‌بندی مفاهیم

مفاهیم را می‌توان به روش‌های مختلفی طبقه‌بندی کرد. یکی از طبقه‌بندی‌های مشهور، طبقه‌بندی گانیه است که مفاهیم را در دو دسته‌ی عینی و انتزاعی قرار می‌دهد. طبقه‌بندی مهم دیگر مربوط به برونر، گودناو و آستین است که مفاهیم را به سه دسته‌ی ترکیبی، غیر ترکیبی و رابطه‌ای تقسیم می‌کند. در ادامه به توضیح این دو طبقه‌بندی می‌پردازیم.

مفاهیم عینی و انتزاعی

• مفاهیم عینی (مشاهده‌ای):
  این مفاهیم شامل اشیاء واقعی و ویژگی‌های قابل مشاهده آن‌ها هستند، مانند «کتاب»، «صندلی»، «میز» و «اتومبیل». همچنین صفات محسوس مانند «سیاهی»، «گردی» و «زبری» نیز جزو این دسته‌اند. گانیه این دسته را «مفاهیم مشاهده‌ای» می‌نامد چون نمونه‌های عینی و قابل مشاهده‌ای دارند.
• مفاهیم انتزاعی (تعریفی):
  این مفاهیم قابل مشاهده نیستند و برای یادگیری آن‌ها باید به تعریفشان رجوع کرد. نمونه‌هایی از این مفاهیم عبارت‌اند از: مفاهیم فیزیکی مانند «جرم» و «دما»، مفاهیم زبانی مانند «فاعل» و «مفعول» و مفاهیم ریاضی مانند «جذر» و «توان».
  دلیل نامگذاری «انتزاعی» این است که این مفاهیم نمونه‌های عینی ندارند و وجودشان وابسته به تعریف است. مثلاً مفهوم «دایره» تعریف می‌شود به عنوان شکل مسدودی که تمام نقاط آن از یک مرکز فاصله‌ای مساوی دارند.

مفاهیم ترکیبی، غیر ترکیبی و رابطه‌ای

• مفهوم ترکیبی (عطفی):
  در این نوع مفهوم، تمامی صفات مشخصه باید همزمان در یک مورد جمع باشند تا آن مورد مصداق صحیح مفهوم باشد.
  مثال‌ها:
  • «جزیره» که شامل دو صفت است: (۱) قطعه زمین، (۲) احاطه‌شده توسط آب.
  • «صندلی» که دارای سه صفت است: (۱) پایه، (۲) جای نشستن، (۳) جای تکیه دادن.
  • «مثلث» که سه صفت دارد: (۱) شکل مسطح، (۲) سه ضلع، (۳) سه زاویه.
    در مفاهیم ترکیبی، همه صفات باید با هم ترکیب شوند تا مفهوم کامل شود.
• مفهوم غیر ترکیبی (گسلی):
  در این نوع مفهوم، لازم نیست همه صفات همزمان وجود داشته باشند؛ وجود یک یا چند صفت کافی است تا موردی مثال مثبت آن مفهوم باشد.
  مثال‌ها:
  • «اسم» که می‌تواند به یک شخص، مکان یا شیء اطلاق شود و لزوماً همه این ویژگی‌ها با هم نیست.
  • مفهوم «ایست» در رانندگی که توسط هر یک از نشانه‌هایی مانند چراغ قرمز، تابلو ایست، پلیس راهنمایی قابل تحقق است.
    تفاوت اصلی با مفهوم ترکیبی این است که در غیر ترکیبی، وجود هر یک از صفات به تنهایی یا ترکیبی از آن‌ها کافی است.
    به همین دلیل یادگیری این مفاهیم به دلیل دلبخواهی بودن صفات دشوارتر است. دی چکو و کرافورد معتقدند بخش زیادی از اندیشه انسان را این نوع مفاهیم تشکیل می‌دهند.
• مفهوم رابطه‌ای:
  این مفاهیم بر اساس روابط بین صفات یا مفاهیم دیگر تعریف می‌شوند، نه صفات خود به تنهایی.
  مثال‌ها:
  • «تقویت‌کننده» که رابطه بین رفتار و شدت آن رفتار را نشان می‌دهد.
  • «فاصله» و «جهت» که به رابطه بین نقاط در فضا و زمان اشاره دارند.
  • «برابری»، «زیاد و کم»، «بالا و پایین»، «وزن» و «جرم».
    یادگیری مفاهیم رابطه‌ای دشوارتر از مفاهیم ترکیبی است زیرا وابسته به روابط بین صفات است، نه صرف وجود خود صفات.

مراحل آموزش مفاهیم

1. بیان هدف‌های آموزشی:
   هدف‌های آموزشی باید شامل توانایی تعریف مفهوم و شناسایی مثال‌های جدید آن باشد.
2. تعریف و تحلیل مفهوم:
   مفهوم را تعریف کرده و صفات شاخص و ارزش آن‌ها را مشخص کنید.
3. تعیین پیش‌نیازهای یادگیری مفهوم:
   از آمادگی دانش‌آموزان در تمیز دادن پدیده‌های مرتبط و تسلط کلامی اطمینان حاصل کنید.
4. ارائه مثال‌های مختلف:
   پس از بیان هدف و تحلیل مفهوم، تعریف آن را ارائه دهید و نمونه‌های متعدد را به دانش‌آموزان معرفی کنید.
5. فرصت پاسخ‌دهی و تقویت پاسخ‌های صحیح:
   با پرسش درباره مفهوم از دانش‌آموزان پاسخ بگیرید و پاسخ‌های درست را تقویت کنید.
6. ارزشیابی یادگیری:
   در نهایت، توانایی تعریف مفهوم، تشخیص صفات شاخص و مثال‌های مثبت و منفی را مورد ارزشیابی قرار دهید.

جهت خرید و دانلود سوالات درک عمومی دبیری هنر ” کلیک “ کنید