انواع تقویت کننده‌های مثبت: شناخت کامل و کاربردها

تقویت کننده‌های مثبت انواع مختلفی دارند که آشنایی با آن‌ها برای استفاده درست از روش تقویت مثبت ضروری است. این تقویت کننده‌ها را می‌توان به چند دسته اصلی تقسیم کرد که هر کدام ویژگی‌ها و کاربردهای خاص خود را دارند. در ادامه به مضووع بخش تقویت کننده ها پرداخته شده است

1. تقویت کننده‌های نخستین

تقویت کننده‌های نخستین، ذاتاً خاصیت تقویتی دارند. این تقویت کننده‌ها نیازهای فیزیولوژیکی را برطرف می‌کنند و برای بقاء موجود زنده حیاتی هستند.
مثال‌ها: آب، غذا، هوا، خواب و موارد مشابه.

2. تقویت کننده‌های شرطی

این نوع تقویت کننده‌ها در اصل تقویتی نیستند، اما بر اساس قانون شرطی‌سازی، پس از مجاورت با تقویت کننده‌های نخستین یا شرطی قوی، خاصیت تقویتی پیدا می‌کنند.
نمونه‌ها: جایزه، نمره، پول، مدرک و مقام.

3. تقویت کننده‌های تعمیم یافته

تقویت کننده‌هایی هستند که در موقعیت‌های مختلف اثر تقویتی دارند و این خاصیت در شرایط متعددی تعمیم یافته است.
مثال: پول و نمره تحصیلی که تقریباً در هر شرایطی ارزش تقویتی دارند.

4. تقویت کننده‌های اجتماعی

این تقویت کننده‌ها از طرف دیگران و در موقعیت‌های اجتماعی به فرد داده می‌شوند و شامل رفتارهای محبت‌آمیز و توجه اجتماعی هستند.
نمونه‌ها: لبخند، بغل کردن، بوسیدن و تأیید کلامی.

5. تقویت کننده‌های پته‌ای (معاوضه‌ای)

6. تقویت کننده‌های فعالیتی

فعالیت‌هایی که فرد به آن‌ها علاقه دارد، می‌توانند به عنوان پاداش برای رفتارهای کمتر انجام شده یا ضعیف‌تر استفاده شوند.
مثال: طبق اصل پریماک، اجازه تماشای تلویزیون یا بازی در زمین بازی می‌تواند مشروط به انجام تکالیف یا حل مسائل ریاضی باشد.

7. تقویت کننده‌های قابل دستکاری

این دسته شامل فرصت‌هایی برای بازی کردن با اسباب‌بازی، نقاشی، گوش دادن به موسیقی یا استفاده از کامپیوتر و سرگرمی‌های مشابه است. این‌ها نیز نوعی تقویت کننده فعالیتی محسوب می‌شوند.

8. تقویت کننده‌های بازخوردی

بازخورد یعنی اطلاعاتی که فرد درباره نتیجه کارش دریافت می‌کند. بازخورد مثبت، به ویژه اگر بر پیشرفت تأکید داشته باشد، تقویت کننده‌ای بسیار موثر است.

9. تقویت کننده‌های بیرونی

این نوع تقویت کننده‌ها توسط دیگران مثل معلم یا والدین به فرد داده می‌شوند و نقش مهمی در تشویق رفتارها دارند.

10. تقویت کننده‌های درونی

تقویت کننده‌های درونی کنترل‌شده توسط خود فرد هستند و شامل احساس رضایت و خودتأییدیه‌های مثبت می‌شوند.
مثلاً وقتی فرد موفقیت‌های خود را تبریک می‌گوید یا خود را تشویق می‌کند. معلمان می‌توانند با ایجاد موقعیت‌های یادگیری چالش‌برانگیز، این نوع تقویت کننده‌ها را تقویت کنند.

تقویت منفی چیست؟

علاوه بر تقویت مثبت، تقویت منفی نیز باعث افزایش رفتار می‌شود. تفاوت اصلی این است که در تقویت مثبت، ارائه تقویت کننده باعث افزایش رفتار است، اما در تقویت منفی، حذف یا جلوگیری از تقویت کننده منفی (محرک آزارنده) باعث افزایش رفتار می‌شود.
تقویت کننده منفی محرکی است که فرد تلاش می‌کند از آن فرار کند یا اجتناب کند، مانند صدای بلند یا درد. حذف این محرک، رفتار مرتبط با اجتناب را تقویت می‌کند.

تقویت کننده‌های منفی نیز به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

• نخستین (ذاتاً آزاردهنده، مثل ضربه، صدای بلند، حرارت زیاد)
• شرطی (که از طریق ارتباط با تقویت کننده‌های منفی نخستین خاصیت تقویتی پیدا کرده‌اند، مثل دستور “نکن” که برای کودک نقش محرک آزاردهنده پیدا می‌کند).

نتیجه‌گیری در زمینه بخش تقویت کننده ها

شناخت انواع تقویت کننده‌های مثبت و تقویت منفی به معلمان، والدین و روانشناسان کمک می‌کند تا رفتارها را به شکل موثر و علمی مدیریت کنند و انگیزه یادگیری و رفتارهای مثبت را در افراد افزایش دهند.