استفاده از روش‌ها و اصول تغییر رفتار در اداره کلاس درس

برای اداره مؤثر کلاس درس و ایجاد شرایط مناسب یادگیری، معلمان باید روش‌ها و فنون خاصی را به کار ببرند. صرف‌نظر از نوع رویکرد آموزشی، مشکلات انضباطی معمولاً ناشی از رفتارهای نامطلوب هستند و برای پیشگیری و رفع این مشکلات، روش‌های تغییر و اصلاح رفتار بسیار مؤثر شناخته شده‌اند. به همین دلیل، صاحب‌نظران روش‌های متنوعی را برای مدیریت رفتار دانش‌آموزان پیشنهاد داده‌اند.

تعریف و ویژگی‌های تغییر رفتار

تغییر رفتار به معنای استفاده از اصول و روش‌های روانشناسی یادگیری، به ویژه روانشناسی یادگیری رفتاری، با هدف اصلاح رفتار دانش‌آموزان است. اصطلاح دقیق‌تر در این حوزه «تحلیل کاربردی رفتار» است. وولفلک تحلیل کاربردی رفتار را به‌عنوان به‌کارگیری اصول یادگیری رفتاری برای درک و تغییر رفتار تعریف می‌کند.

این روش‌ها برای همه کسانی که با تربیت کودکان و نوجوانان سروکار دارند قابل استفاده است. هدف اصلی این روش‌ها در مدرسه، هدایت دانش‌آموزان به سمت رفتارهای مطلوب تحصیلی و اجتماعی و کاهش رفتارهای نامطلوب است.

برنامه تغییر رفتار

برنامه تغییر رفتار مشابه طرح پژوهشی بازگشتی (ABAB) است:

• مرحله A اول: اندازه‌گیری و تعیین وضعیت پایه رفتار مورد نظر؛
• مرحله B اول: به‌کارگیری روش تغییر رفتار؛
• مرحله A دوم: توقف روش برای بررسی بازگشت رفتار به وضعیت پایه؛
• مرحله B دوم: اجرای دوباره روش برای تثبیت تغییرات مطلوب.

معلمانی که قصد پژوهش ندارند، می‌توانند فقط سه مرحله زیر را اجرا کنند:

1. مشاهده دقیق رفتار مورد نظر و تعیین وضعیت کنونی؛
2. انتخاب و به‌کارگیری روش مناسب برای تغییر رفتار؛
3. ارزیابی دقیق نتایج برای اطمینان از اثربخشی روش.

دسته‌بندی روش‌های تغییر رفتار

روش‌های تغییر رفتار بسیار متنوع‌اند و معمولاً به چهار دسته کلی تقسیم می‌شوند:

1. روش‌های افزایش نیرومندی رفتارهای مطلوب موجود؛
2. روش‌های ایجاد رفتارهای مطلوب تازه؛
3. روش‌های نگهداری رفتارهای مطلوب؛
4. روش‌های کاهش و حذف رفتارهای نامطلوب.

روش‌های افزایش نیرومندی رفتارهای مطلوب موجود

این روش‌ها با هدف افزایش تکرار رفتارهای مطلوبی که دانش‌آموز قبلاً یاد گرفته اما به‌ندرت انجام می‌دهد، به کار می‌روند. مثلاً دانش‌آموزی که احترام گذاشتن را می‌داند اما به ندرت به بزرگ‌ترها احترام می‌گذارد، یا دانش‌آموزی که می‌تواند مسائل ریاضی را حل کند اما در انجام آن تنبلی می‌کند.

تقویت مثبت

تقویت مثبت یکی از شناخته‌شده‌ترین و مؤثرترین روش‌های افزایش رفتار است. این روش تقریباً مشابه پاداش دادن است، اما تفاوت مهمی بین پاداش و تقویت مثبت وجود دارد:

• در پاداش دادن، هدف اصلی قدردانی از عملکرد گذشته است، ولی الزاماً هدف افزایش تکرار رفتار نیست.
• در تقویت مثبت، هدف اصلی افزایش احتمال تکرار رفتار در شرایط مشابه آینده است.

تقویت مثبت به این صورت عمل می‌کند که بعد از انجام رفتار مطلوب، یک تقویت‌کننده مثبت ارائه می‌شود تا احتمال تکرار آن رفتار افزایش یابد.

مثال‌ها:

• معلم کلاس اول تصمیم می‌گیرد هر بار که دانش‌آموزان هنگام ورود به کلاس سلام می‌کنند، با لبخند پاسخ دهد تا رفتار سلام کردن در دانش‌آموزان تقویت شود.
• معلم دیگری به دانش‌آموزی که تمام تکالیف خود را به‌درستی انجام می‌دهد، ستاره می‌دهد که باعث افزایش انجام تکلیف می‌شود.

در این مثال‌ها، توجه معلم و ستاره به‌عنوان تقویت‌کننده‌های مثبت عمل می‌کنند. اهمیت تقویت‌کننده‌ها در نیرومند کردن رفتار بسیار بالاست و انواع مختلفی دارند که در ادامه به آن‌ها پرداخته می‌شود.