تعریف تفکر ، فصل سیزدهم روانشناسی تربیتی

تفکر به معنای فرآیند اندیشیدن است که در آن یادگیری‌های گذشته دستکاری و سازماندهی می‌شوند. از آنجا که این یادگیری‌ها در حافظه ذخیره شده‌اند، می‌توان تفکر را به عنوان دخل و تصرف در اطلاعات ذخیره‌شده در حافظه تعریف کرد.

مورگان، کینگ و ویس تفکر را چنین تعریف کرده‌اند:
«تفکر عبارت است از بازآرایی یا تغییر شناختی اطلاعاتی که از محیط دریافت شده و به صورت نمادها در حافظه بلندمدت ذخیره شده‌اند.»
این تعریف شامل انواع مختلف تفکر می‌شود. برخی از انواع تفکر، مانند تفکر خودگرا، خصوصی و بر اساس نمادهای شخصی‌اند (مثل رؤیاپردازی). انواع دیگر، مانند تفکر هدایت‌شده، با هدف حل مسئله و خلق ایده‌های تازه انجام می‌شود.

شناخت، ادراک، یادگیری و تفکر

شناخت به مجموعه فعالیت‌هایی گفته می‌شود که موجب آگاهی فرد از جهان هستی می‌شوند.
سه بخش مهم شناخت عبارت‌اند از:

• ادراک: واکنش آنی به محرک‌های محیط در زمان حال
• یادگیری: کسب و تغییر رفتار و اطلاعات بر اساس تجربه
• تفکر: استفاده از تجارب گذشته برای تحلیل و تصمیم‌گیری

ادراک و تفکر به هم مرتبط و جدانشدنی‌اند؛ تجربه‌های گذشته بر ادراک تأثیر می‌گذارند و پاسخ به محرک‌های فعلی نیز نحوه تفکر را شکل می‌دهد. همچنین، تفکر و یادگیری مکمل یکدیگرند؛ چرا که بازسازی یادگیری‌های گذشته (تفکر) می‌تواند منجر به یادگیری‌های جدید شود.

انواع تفکر

ویناکه تفکر را در دو دسته کلی تقسیم می‌کند:

• استدلال: فعالیت منطقی و حل مسئله که بر مبنای بازسازی تجارب گذشته انجام می‌شود و به هدف مشخصی وابسته است.
• تخیل: ترکیب و درهم‌آمیختن تجارب گذشته که مستقل از نیازهای محیطی است.

او همچنین تأکید می‌کند که نیروهای درونی و بیرونی بر نوع تفکر تأثیرگذارند:

• وقتی نیروهای بیرونی مسلط باشند، تفکر واقع‌گرا شکل می‌گیرد (مثل تحلیل منطقی، تصمیم‌گیری و حل مسئله).
• زمانی که نیروهای درونی غالب باشند، تفکر خودگرا اتفاق می‌افتد (مانند خیال‌پردازی، رؤیاپردازی و تداعی آزاد).

تفکر واقعی اغلب ترکیبی از این دو نیرو است، به ویژه در مواردی مانند تفکر خلاق.

مفهوم‌سازی و یادگیری مفهوم

یکی از مهم‌ترین انواع یادگیری، یادگیری مفهوم یا مفهوم‌سازی است. مفهوم هسته اصلی تفکر انسان را تشکیل می‌دهد. مفهوم‌سازی به توانایی طبقه‌بندی اشیاء و امور بر اساس ویژگی‌های مشترک اشاره دارد و پیچیدگی محیط را کاهش می‌دهد.

مثلاً وقتی یاد می‌گیریم کتاب‌های مختلف را در دسته «کتاب» قرار دهیم، نیازی به شناخت تک‌تک کتاب‌ها به صورت جداگانه نداریم و از ماهیت کلی آن آگاه می‌شویم.

تعریف مفهوم از تفکر ، فصل سیزدهم روانشناسی تربیتی

انسان برای درک بهتر محیط، رویدادها و اشیاء را بر اساس تفاوت‌ها و شباهت‌ها دسته‌بندی می‌کند. این دسته‌بندی را مفهوم‌سازی می‌نامند.

مفهوم به دسته‌ای از اشیاء، رویدادها، اندیشه‌ها یا افراد گفته می‌شود که دارای ویژگی‌های مشترک هستند.
برای مثال:

• مفهوم «دانش‌آموز» شامل تمام افرادی است که در مدرسه تحصیل می‌کنند.
• مفهوم «صندلی» شامل همه اشیایی است که دارای چهار پایه، جای نشستن و جای تکیه هستند.

توجه داشته باشید مفهوم یک امر انتزاعی است و در دنیای واقعی فقط مصادیق آن وجود دارند.
دانل، ریو و اسمیت مفهوم را این‌گونه تعریف می‌کنند:
«مفهوم تجریدی است که به کمک آن اشیاء، افراد و اندیشه‌ها بر اساس ویژگی‌های مشترک طبقه‌بندی می‌شوند.»