برنامه‌های تقویت رفتار

برای آموزش یک رفتار جدید یا افزایش تکرار رفتارهای موجود، باید تمامی پاسخ‌های مورد نظر را تقویت کنیم. این نوع تقویت را برنامه تقویت پیاپی (پیوسته) می‌نامند. برنامه پیاپی در مراحل ابتدایی یادگیری بسیار ضروری است چون باعث یادگیری سریع‌تر رفتار می‌شود. اما پس از اینکه رفتار به خوبی آموخته شد و فراوانی آن به حد مطلوب رسید، دیگر نیازی به تقویت پیاپی نیست و باید به تقویت ناپیاپی (ناپیوسته) روی آورد.

تقویت ناپیاپی چیست؟

در تقویت ناپیاپی، فقط برخی از پاسخ‌ها تقویت می‌شوند، نه همه آنها. این روش را گاهی تقویت سهمی‌بخشی نیز می‌نامند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که رفتارهایی که به صورت پیاپی تقویت می‌شوند، نسبت به قطع ناگهانی تقویت حساس هستند و به سرعت خاموش می‌شوند. اما در تقویت ناپیاپی، رفتار نسبت به قطع تقویت مقاومت بیشتری دارد و به سرعت خاموش نمی‌شود.

انواع برنامه‌های تقویت ناپیاپی

1. برنامه نسبت ثابت

در این برنامه، تقویت پس از تعداد ثابتی پاسخ داده می‌شود. مثلاً اگر معلم به دانش‌آموز قول دهد پس از حل کردن ۱۰ مسئله ریاضی، نمره‌ای دریافت خواهد کرد، این یک برنامه نسبت ثابت است. ویژگی مهم این برنامه، سرعت بالای پاسخ‌دهی است؛ چون دانش‌آموز هر چه سریع‌تر پاسخ دهد، تقویت بیشتری دریافت می‌کند.

2. برنامه نسبت متغیر

در این برنامه، دانش‌آموز نمی‌داند دقیقاً پس از چند پاسخ تقویت می‌شود، اما مطمئن است که در نهایت تقویت دریافت خواهد کرد. مثلاً اگر میانگین ۵ پاسخ برای تقویت تعیین شده باشد، ممکن است تقویت پس از ۲، ۴ یا ۸ پاسخ اتفاق بیفتد. این روش باعث می‌شود دانش‌آموز همواره انگیزه داشته باشد و منتظر تقویت باشد.

3. برنامه فاصله ثابت

در برنامه فاصله ثابت، تقویت پس از گذشت مدت زمان ثابتی انجام می‌شود. مثلاً معلم هر پنجشنبه به دانش‌آموزانی که تکالیف خود را انجام داده‌اند نمره می‌دهد. یکی از معایب این برنامه این است که افراد ممکن است پس از دریافت تقویت برای مدتی فعالیت خود را کاهش دهند و فقط زمانی که نزدیک زمان تقویت است، دوباره فعال شوند (مانند درس خواندن شدید پیش از امتحان).

4. برنامه فاصله متغیر

در این برنامه، فاصله زمانی بین تقویت‌ها متغیر است اما میانگین آن ثابت می‌ماند.

رقیق کردن برنامه تقویتی

بعد از اینکه رفتار به کمک برنامه پیاپی به خوبی آموخته شد یا تقویت شد، لازم است برای حفظ و تداوم آن، از برنامه‌های تقویت ناپیاپی استفاده کنیم. علت این تغییر این است که برنامه پیاپی دارای مشکلاتی است:

1. حساسیت زیاد به خاموشی: رفتارهایی که به صورت پیوسته تقویت شده‌اند، با قطع ناگهانی تقویت به سرعت از بین می‌روند.
2. اشباع سریع: تقویت مکرر باعث می‌شود یادگیرنده سریعاً از دریافت تقویت اشباع شود و انگیزه‌اش کاهش یابد.
3. غیر اقتصادی بودن: تقویت مداوم زمان‌بر و پرهزینه است.
4. وابستگی به تقویت: باعث می‌شود یادگیرنده تصور کند همیشه باید برای انجام کار، تقویت دریافت کند.